فریم‏ پایگاه اسپهدان باوندی کجاست؟

چهاردانگه نیوز: مقاله ای که در ذیل خواهد آمد مقاله است با نام « فریم‏ پایگاه اسپهدان باوندی کجاست؟ » از آقای چراغعلی اعظمی سنگسری در مورد منطقه ی « فریم » یا در زبان عامیانه مردم منطقه « پریم » که البته اکنون از توابع بخش دودانگه ی شهرستان ساری است، ولی به واسطه ی این که این دو بخش یعنی چهاردانگه و دودانگه در چند سال گذشته از لحاظ تقسیمات سیاسی و وسعت و قلمرو دچار تغییر شده اند می توان گفت که تاریخ این دو بخش از خیلی جهات بسیار به هم نزدیک بوده و تشابهات فرهنگی و تاریخی بسیاری با هم دارند.

………………………………………………………………….

فریم‏ پایگاه اسپهدان باوندی کجاست؟

نویسنده : چراغعلی اعظمی سنگسری

پروفسور George.C.Miles رئیس موزه انجمن سکه‏شناسی‏ آمریکا در مقاله‏ای که تحت‏ عنوان « مسکوکات باوندیان‏ تبرستان » در کتاب « ایران و اسلام » در سال ۱۹۷۱ منتشر نموده نوشته است: پریم یا فریم نام ضرابخانه‏ای‏ که در سکه‏ های ذیل از آن یاد شده دژی بوده است در کوه های‏ قارن در دامنه‏ های شمالی دماوند در جنوب آمل. جای این دژ که‏ پایگاه و خزانه ی شاهزادگان‏ باوندی بوده به درستی معلوم‏ نیست. پاول چاسانوا معتقد بود که این دژ همان فیروزکوه است‏ که در راه تهران به ساری واقع است و نظر خود را با شیوایی و بتفصیل نگاشته است، اما این عقیده را باید شواهد باستان شناسی تأیید نماید. مینورسکی در کتاب حدود صفحه ی ۳۸۷ فریم را که در آن کتاب « پریم » گفته شده در حوالی شعبه غربی رود تجن دانسته است.(۱)

اینک با ذکر مقدمه ه‏ایی درباره ی باوندیان که به پادشاهان جبال مشهور و دارای لقب اسپهبد بودند،(۲) معلوم می داریم که فریم در کجای تبرستان قرار گرفته است.شجره ی نسبت باوندیان به قباد اول شهریار ساسانی(۴۹۹-۵۳۱ میلادی) پدر انوشیروان عادل می رسد. او در سال ۵۲۹ میلادی فرزند دیگر خود کیوس‏ را به حکومت مازندران گماشت. کیوس پس از هفت سال فرمانروایی در سال ۵۳۶ میلادی درگذشت و بعدها خسرو انوشیروان (۵۳۱-۵۷۹) زرمهر را به فرمانروایی مازندران منصوب‏ کرد. خاندان زرمهر به مدت یکصد و ده سال یعنی تا حدود ۶۸۵ میلادی برابر ۶۶ هجری بر قسمتی از مازندران حکومت کردند.(۳)

در سال ۶۶۵ میلادی برابر ۴۵ هجری یعنی ۱۲۹ سال پس از مرگ کیوس‏ و ۱۴ سال پس از کشته شدن یزدگرد سوم آخرین شهریار ساسانی مردم بخشی از تبرستان«باو»را که از نوادگان کیوس بود بفرمانروایی خود برگزیدند و مرگ و زندگی خود را باو سپردند.(۴)«باو»بمدت ۱۴ سال یعنی تا سنه ۵۹ هجری‏ بر آن نواحی فرمان راند و فرزندان او که مشهور به«آل باوند»و«ملوک جبال»می باشند تا سال ۷۵۰ هجری در سه دوره بافترتی کوتاه در فواصل دوره‏های‏ اول و دوم و سوم با نام باوندیان کیوسی،اسپهبدی و کینخواری بر طبرستان‏ فرمانروائی کردند.از برخی از آنان که نام برده می شوند مسکوکاتی از زر (دینار)و سیم(درهم)بدست آمده است:

الف- باوندیان کیوسی ۴۵-۴۶۶ هجری

۱. رستم بن شروین(۳۵۳-۳۶۹ هجری)اولین شهریاری از ایرانیان است‏ که«علی ولی الله»را زینت سکه نموده و این افتخار را نصیب خود ساخته است. بی‏مناسبت نیست بدانیم با اینکه پادشاهان بویه‏ای نیز از شیعیان امیر المؤمنین‏ علی علیه السلام بودند برای رعایت احترام خلفای عباسی فقط بذکر نام آنان‏ بر سکه‏ های خود اکتفا می کردند.

سکه‏ هایی از رستم بن شروین در Cabinet des Me?dailles پاریس موجود است که در اولین سال حکومت او در فریم به سیم ضرب شده است که عبارت پشت‏ آن باین شرح است:

الله-محمد رسول الله-علی ولی الله(‏۵)

۲. شهریار بن دارا (۳۵۸-۳۹۶-هجری) سکه‏ های از او در Ashmolean Museum آکسفورد انگلستان موجود است که در فریم در سال ۳۷۶ هجری ضرب شده‏ است.نگارنده ی این مقاله با استناد سکه‏ای که از شهریار در اختیار دارد معتقد است که پدر شهریار،رستم بن شروین بوده اما چون بعد از برادر خود«دارا» ابن رستم به فرمانروایی رسیده است مورخین اشتباها تصور کرده‏اند فرزند او بوده است.بنظر میرسد که سکه او را در آکسفورد درست نخوانده باشند.به عقیده ی نگارنده سالهای حکومت باوندیان و شجره ی نسبت آنان با انطباق با سکه‏ های آنان باید مورد تجدید نظر قرار گیرد.مرحوم پروفسور«سموئیل- اشترن»استاد دانشگاه آکسفورد نیز پس از اطلاع از سکه ی نگارنده در نامه‏ای‏ به وی نوشته است:«…..سکه شهریار بن رستم جالب است.من کاملا با نظر شما موافقم که با پیدایش مسکوکات و سایر مدارک موثق مکررا ثابت شده است‏ فهرست فرمانروایان سواحل دریای کاسپیان قابل اعتماد نیست….» (۶)

ب- باوندیان اسپهبدی ۴۶۶-۶۰۶ هجری.

۱. از شهریار بن قارن(۴۶۶-۵۰۴ هجری)که اولین فرمانروای‏ اسپهبدی و دارای لقب«حسام الدوله» بوده در سالهای اخیر سکه‏هائی‏ بدست آمده که کلا به زر است و در زمان سلطنت رکن الدین ابو المظفر بر کیارق‏ (۴۸۷-۴۹۸ هجری) و غیاث الدین ابو شجاع محمد (۴۹۸-۵۱۱ هجری) فرزندان ملکشاه سلجوقی ضرب شده است.(۷)

۲. علی بن شهریار (۵۱۱-۵۳۴ هجری) فرزند حسام الدوله‏ شهریار بن قارن و ملقب به «علاء الدوله»بوده. سکه‏ های او به زر است و در زمان خلافت المسترشد باللّه(۵۱۲-۵۲۹ هجری)و سلطنت ابو الحارث سنجر (۵۱۱-۵۵۲ هجری)بن ملکشاه سلجوقی ضرب شده است و جای ضرب آن‏ باستناد سکه‏ ای که در کلکسیون نگارنده است در ساری است. تاکنون‏ محل ضرب سکه‏ های او نامعلوم بوده است.

۳. نصرت الدین شاه غازی رستم بن علی بن شهریار بن قارن(۵۳۴-۵۶۰- هجری)که مورخین او را ثروتمندترین فرمانروای باوندی دانسته‏اند.او بر ری نیز حکومت داشته و نوشته‏اند یکصد و بیست هزار دینار(پول زر) خرج ساختمانهایی در«زاد مهران»در آن ناحیه کرده است.

می گویند دیناری از او که بسال ۵۵۱ یا ۵۵۲ هجری ضرب شده دیده‏ شده است اما اکنون معلوم نیست که این سکه در کدام موزه یا مجموعه است.(۸)

ج- باوندیان کینخواری-۵ ۶۳-۷۵۰ هجری.

از این دوره تاکنون سکه‏ای بدست نیامده است.

جای ضرب سکه‏ های زر باوندیان«سارویه»یا«ساری»فعلی و محل‏ ضرب سکه های سیم آنان«فریم»بوده است.

حال ببینیم فریم چگونه جایی است و کجاست:

در کتاب مازندران و استرآباد تألیف هـ.ل.رابینو ترجمهء غلامعلی وحید مازندرانی از فریم چنین تعریف شده است:«قلعه بزرگ پناهگاه قارن‏وندها که ایشان از زمان قدیم در تصرف داشتند فریم بود…»همچنین در همین کتاب ذکر شده است ابو خزیمه یکی از حکام عرب در دوره ی عباسی در آنجا نیز ساخلو گذاشته بود.(۹)قارت‏وندها یا سوخرائیان‏ لقب«جر شاه»و«ملک الجبال»داشتند و اخلاف یکی از نجیب‏ترین‏ تیره‏های هفتگانه ساسانیان بودند که مورخان عرب آنها را«اهل البیوتات» می خواندند.آنان از ۵۰ سال قبل از هجرت تا ۲۲۴ هجری که آخرین شهریار آنها مازیار در زمان معتصم خلیفه عباسی(۲۱۸-۲۲۷ هجری)بقتل رسید بر قسمتی از تبرستان حکومت داشتند. (۱۰)پیداست که پس از انقراض این‏ خاندان دژ فریم بتصرف باوندیان کیوسی درآمده و چنانکه دیدیم آنان‏ باستحکام آنجا کوشیده و آن را تبدیل به یکی از ضرابخانه‏های خود نمودند.

فریم منطقه ی وسیعی است در جنوب ساری و جزیی از دودانگه ی هزار جریب(معرب هزار گری)بوده و هست و هم‏اکنون نیز به همین نام مشهور می باشد.برخی از ساکنان نواحی اطراف،آنرا«پریم»می خوانند.

هزار جریب از شمال به بلوک استرآباد و جلگه مازندران و از مشرق‏ به ساور و دامغان از جنوب به سمنان و از مغرب به فیروزکوه و سوادکوه‏ محدود است و شامل دو قسمت عمده یکی چهاردانگه و دیگری دودانگه‏ بوده و می باشد.اهالی آن مرز و بوم می گویند این ناحیه کلا به فخر عماد- الدوله پسر امام زین العابدین علیه السلام تعلق داشته و او در زمان حیات خود آنرا میان سه پسر خود تقسیم نموده باین ترتیب که چهاردانگ را به دو برادر تنی و دو دانگ بقیه را به برادر ناتنی سپرده است و بهمین دلیل مناطق مذکور چهار دانگه و دودانگه نامیده شده است.(۱۱)

حدود دودانگه که در جنوب چهاردانگه قرار گرفته و فریم نیز جزیی‏ از آن است عبارت است از:بلوک«یانسر»از چهاردانگه در شمال،کوه‏ «دیوتنگه»(یا گیوتنگه)که تا دهکده«نودروار»دامغان امتداد آن است‏ در مشرق،کوه«بشم»در شمال شهمیرزاد(از توابع سمنان)در جنوب و «شاه در کوه»که آن را از سوادکوه جدا می کند در مغرب.

دو دانگه دارای چهار بلوک بشرح زیر بوده است:

۱.پشت‏کوه

۲.نهرمان

۳.بنافت

۴.فریم(گاهی بنافت نیز جزیی از فریم بشمار آمده است).(۱۲)

فریم خود ناحیه وسیعی است از کوه و دشت که حدود پانزده فرسنگ عرض‏ و هیجده فرسنگ طول دارد و دشت آن را«پریم‏صحرا»می گویند.از شمال محدود است به«پرکوه»-«افراچال»-«ورکی»-«گردشی»-«لاک‏تراشان»و شهرستان ساری و از مشرق به«شن‏دره»-«دینه‏سر»و«سیدآباد»چهاردانگه، حد جنوبی آن-«پاجی میانه»و معبر کوهستانی«گونگلی»و«هیکوه»(که‏ ساکنان آن به دلیری مشهور بوده‏اند)و در غرب آن«پیوندر»-«کلیج‏کلا» و بنافت واقع شده و به سوادکوه پایان می یابد.(۱۳)

در محدوه ی فریم دهات معمور و مخروب بسیار است.شهر کوچک فریم که‏ دارای حصاری از آجر و دژی استوار بوده در کنار رودخانه ی اشک از شعب‏ رود تجن قرار داشته و یاقوت حموی آنرا در سال ۶۰۰ هجری مسکون ذکر کرده است. احتمال میرود که این شهر در زلزله حدود سال ۷۰۰ هجری‏ ویران شده باشد گرچه هنوز آثاری از آن برجای است.از دهات پرجمعیت‏ سابق فریم مثل«بولا»که دارای سواران مشهور بوده است و«کهنه‏ده»و «کاکلو»امروزه اثری باقی نیست.(۱۴)

از جمله دهات معمور فریم « علی‏آباد » – « پیوندر » – « واودره » – « تراوک » – « شن‏دره » – « مرگایین » – « رسکتین » – « خوش‏رودبار » – « کرچا » و « گندلک » است.(۱۵)

فاصله ناحیه فریم تا شهر سمنان که در جنوب آن واقع است در حدود هشت فرسنگ و مسیر آن به این شرح است:

– از سمنان به سنگسر سه فرسنگ

– از سنگسر به شهمیرزاد یک فرسنگ

– از شهمیرزاد به ده«چاشم»و معبر کوهستانی«زرانگیس»در دامنه کوه‏ مشهور«نیزوا»دو فرسنگ.

– از «زرانگیس» به معبر کوهستانی«گونگلی»و«هیکوه»که حد جنوبی فریم است دو فرسنگ.

نتیجه:

بنابر آنچه که گذشت:

۱. می توان قبول کرد که فریم دژی در کوههای مشهور به«قارن»بوده چه‏ «شهریار کوه»که ابن اسفندیار آنرا کوهی واقع در فریم در جنوب ساری و سر راه دامغان به تبرستان ذکر کرده،کوهی از رشته جبال قارن بوده است. (۱۶)

۲. ذکر اینکه فریم در دامنه‏های شمالی دماوند و در جنوب آمل بوده‏ است صحیح نیست.بلکه چنانکه دیدیم فریم در دامنه ‏های شمالی کوه«نیزوا» و در جنوب ساری بوده است.

۳. عقیده ی«پاول چاسانوا»که فریم همان فیروزکوه است که در مسیر تهران به ساری واقع شده صحیح نیست.

۴. نظر«مینورسکی»بیشتر به حقیقت نزدیک است زیرا شعبه غربی رود تجن در فریم جاری است.

۵. فریم» و «پریم» نوشته ی مستشرقین هر دو درست است اما حرف«ر» مشدد نیست.

پانوشتها

۱- مقاله ی«مسکوکات باوندیان طبرستان»ص ۴۴۴

۲-الف-کتاب مازندران و استرآباد ص ۱۸۰

ب- معجم الانساب ص ۲۸۶ و ۲۸۷

۳-الف-معجم الانساب ص ۲۸۸ و ۲۸۹

ب- کتاب مازندران و استرآباد ص ۱۷۸ و ۱۷۹

۴- کتاب مازندران و استرآباد ص ۱۸۰

۵- مسکوکات باوندیان طبرستان ص ۴۴۵

۶- الف- مسکوکات باوندیان طبرستان ص ۴۵۱