اسناد باغ های سلطنتی دوره ی صفویه در ساری

اسناد باغ های سلطنتی دوره ی صفویه در ساری

نویسنده: دکتر مهوش عالمی (۱)، ترجمه و تدوین: مهندس مهکامه لوافی (۲)

گزارشات مربوط به اقدامات مرمتی ساختمان های اداره ی گمرک در ساری، در دوره حکومت مظفرالدین شاه قاجار (۱۹۰۷-۱۸۹۶) شامل سند نقشه ی دولتخانه ی ساری است (تصویر ۱).
این نقشه (۳) با یک گزارش مقدماتی به تاریخ نهم ژوئن سال ۱۹۰۴ میلادی همراه است که توسط رییس اداره ی گمرکات و پست مازندران از مشهد سر به موسیو ناس (۴)، وزیر گمرکات و پست در تهران فرستاده شده بود. موسیو ناس پیرو آن نامه ای به وزیر اعظم عین الدوله (۵) فرستاده که میزان بودجه ی کارهای مرمتی مورد نیاز را توضیح می داد.
طبق این اسناد، ساختمان های حکومتی شامل دو ناحیه ی وسیع واقع شده در سبز میدان ساری است، که مهم ترین آن باغ شاه نامیده می شد. یک باغ مستطیل شکل وسیع به ابعاد ۱۵۰×۷۰۰ متر که چهار ساختمان اصلی را در بر داشت. ساختمان ورودی مجموعه شامل ادارات تلگراف بود و تنها ۱۲ سال از ساخت آن می گذشت. پیشنهاد شده بود که وجوهی برای بهبود وضعیت ادارات تلگراف فراهم گردد. ساختمان سوم دارای پی و دیوارهای مناسب، و قابل بازسازی و تعمیر بود. ساختمان های دوم و چهارم در چنان وضعیت خرابی بودند که پیشنهاد شد به جای تعمیر و بازسازی، تخریب گردند و از مصالح آن ها برای بازسازی دو بنای دیگر استفاده شود. ناحیه ی دوم دولتخانه یا خانه ی حکومتی در ساری بود. این قسمت با آنچه که در نقشه ی سال ۱۹۰۴ م. دیده می شود، هماهنگی دارد و شامل خانه ی حاکم و سه ساختمان دیگر بوده است که کاملاً خراب بودند و ارزش مرمت و بازسازی نداشتند.
این نقشه به عنوان تنها سند پیمایش شده ی دولتخانه ی ساری که قسمتی از آن در دوره ی صفوی بنا شده است، مدرکی مهم به شمار می رود.
تاریخ نامه های قرون ۱۹ و ۲۰ و سفرنامه های مسافران (۶) ذکر می کنند که این بناها، توسط آقا محمدخان قاجار (۹۷-۱۷۹۵ م.) در باغ های دوره صفوی ساخته شده اند. دونالد ویلبر (۷) در کتاب خود در مورد باغ های ایرانی می نویسد: «در ساری، بقایای سه باغ وجود دارد که دوتای آن ها به وسیله ی شاه عباس ایجاد شده اند. در شمال شهر، باغ شاه بود که امروز کوشکی در کنار یک دریاچه است، و مدتی بعد با سقفی از سفال های قرمز مرمت شده است. دو باغ در کنار میدان شهر قرار گرفته بودند. یکی در باغ شاه عباس قرار دارد و در زمان حکومت آقا محمد خان قاجار برای حاکم محلی ساخته شده بود که در آن به عیش و نوش می پرداخت. سیاحان اروپایی قرن نوزدهم به توصیف ساختمان های تزیین شده با نقاشی هایی که مربوط به پیروزی های شاه اسماعیل (۲۴-۱۵۰۰ م.) و نادرشاه (۴۷- 1736م.) است، می پردازند و به ویرانی تدریجی و مسامحه و غفلت از آن ها اشاره می کنند. جالب توجه این است که اکثر سیاحان از همجواری درختان نخل و چنار صحبت می کنند. باغ دیگری رو به روی باغ آقا محمدخان قاجار در عرض میدان به وسیله ی حاکمی محلی به نام محمدقلی میرزا ساخته شده بود.»
مازندران در دوره ی حکومت شاه عباس صفوی از اهمیت خاصی برخوردار بود. وی آن جا را برای شکار و گذراندن قشلاق دوست داشت (۸) و باغ های زیادی در آن نواحی ایجاد کرد. اسکندر منشی (۹) به احداث کاخ ها و باغ های شاه عباس در مازندران اشاره کرده است. وی از باغ های اشرف با عنوان «دارالسلطنه»، و از باغ های فرح آباد (۱۰) با عنوان «دارالسرور» یاد می کند. همچنین به «عمارات و باغات مرغوب در ساری» علاوه بر آن هایی که در آمل، بار فروشی ده، عباس آباد و استرآباد ایجاد شده بودند، اشاره می کند. سئوال این است که: این باغ های سلطنتی که توسط شاه صفوی در ساری احداث شدند، کجا بودند؟
رابینو (۱۱) که در سال های ۱۹۰۸ و ۱۹۰۹ میلادی به مازندران سفر کرد، می نویسد: «قصر حکومتی ساری توسط آقا محمد خان قاجار، در زمینی که قبلاً باغ شاه عباس بوده، ساخته شده است. قسمتی از آن به واسطه ی آتش سوزی تخریب، و توسط ملک آرا بازسازی شده است. در سمت دیگر میدان، رو به روی قصر حاکم، باغ شاه است که به باغ ملک آرا مشهور است. باغ شاه قدیمی که شاه عباس احداث کرده بود، در شمال ساری واقع شده است.»
بنابراین دو باغ به نام باغ شاه خوانده می شدند: آن که قدیمی تر بود به وسیله ی شاه عباس در شمال شهر ایجاد شده بود که از آن هیچ ردپایی نمانده است و بر طبق گفته ی مهجوری در شمال خیابان گرگان (استرآباد) واقع شده بود. (۱۲) باغ شاه دیگر چنان که فلش روی نقشه ی سال ۱۹۰۴ م. نشان می دهد، در سمت جنوب سبز میدان بود، و با عنوان باغ ملک آرا هم نامیده می شد. نقشه ی ساری، که در آن محل این باغات مشخص شده است را مشاهده کنید (۱۳) (تصویر2).
ستوده (۱۴)، تعدادی از تصاویر آلبوم ناصرالدین شاه (۹۶-1848م.) را با عنوان باغ شاه، که شاه عباس احداث کرده بود مشخص نموده است. در این جا ترتیب منطقی این تصاویر طوری تعیین شده است تا طرح باغی شامل این اجزا را امکان دهد.
از داخل عمارت ورودی که با عنوان عمارت سردر ناصری (شماره ی ۱) نامیده شده است، می توان به طور واضح عمارت دو رویه (شماره ی ۲)، که از طریق خیابانی مشجر به درختان نارنج به آن درسترسی دارد را دید. در جلوی عمارت دو رویه یک استخر بزرگ یا دریاچه هست. در سمت شرق آن، عمارت اندرونی با برج آن دیده می شود (شماره ی ۳) (۱۵). در پشت عمارت دو رویه، خیابانی دیگر با درختان سرو آغاز می شود که سوی یک کلاه فرنگی چوبین (شماره ی ۴) می رود و در پشت کلاه فرنگی، خیابان مشجر به درختان نارنج ادامه دارد.
اگر به وصفی که ناصرالدین شاه از باغ شاه عباس می کند توجه کنیم، می توانیم بپذیریم که باغ شاه را، چنانچه ستوده تشخیص داده است، شاه عباس احداث کرده باشد. ناصرالدین شاه پس از بازدید از این باغ در سال ۱۲۹۲ هـ.ق/۱۸۷۵ م. می نویسد: «ما از خیابان معروف فرح آباد، به باغ شاه عباس رفتیم. درآن جا دیوار محکمی است و در وسط آن عمارت کلاه فرنگی، شبیه به آن که در باغ ملک آرا وجود داشت، ساخته شده است. اولین باری که من به این جا سفر کردم، در اطراف این باغ، که توسط شاه عباس فقید احداث شده بود، هیچ دیواری وجود نداشت و ویرانه بود. دستور ساخت دیوارها دراطراف و عمارتی در ورودی راه شد که اکنون تمام شده است. عمارت دو رویه ای از قدیم دراین جا می باشد.» (۱۶) بدین ترتیب می توان اطمینان یافت که عمارت ورودی توسط ناصرالدین شاه ساخته شده است. کلاه فرنگی و عمارت دو رویه جزء عناصری هستند که در تصاویر ۱ و ۲ آمده اند.
حال اگر به توصیفات دیگر ناصرالدین شاه راجع به باغ ملک آرا مراجعه کنیم: «ما در کلاه فرنگی چوبی که توسط ملک آرا در وسط باغ ساخته شده اقامت گزیدیم … هنگام صبح من به سوی عمارت اندرونی این باغ قدم زدم. باغ یک دریاچه ی بزرگ دارد و یک برج مسکونی عالی». و توجه کنیم که این باغ پس از کارهای مرمتی در سال ۱۲۸۴ هـ.ق-۱۸۶۷ م به باغ ناصری معروف شده است (۱۷). می توانیم تصور نماییم که عمارت سردر ناصری همان عمارت ورودی باغ ملک آراست و تمامی ترتیب منطقی اجزای باغ در تصاویر ۱ و ۲ همچون کلاه فرنگی، اندرونی با برج آن و دریاچه ی ذکر شده در متون، به دنبال می آیند.
میرزا ابراهیم (۱۸) از ساختمان های مشابهی در باغ ملک آرا نام می برد، ولی تنها به وضعیت خرابی باغ شاه عباس اشاره می کند.
آنچه مسلم است این که باغ ملک آرا در جنوب سبزه میدان واقع بوده و از ۴ ساختمان تشکیل می شده است. در نقشه ی ساری، قطعه ای که به نام سربازخانه نامیده شده، دقیقاً به اندازه ی ۱۵۰×۷۰۰ متر است که با اسناد سال ۱۹۰۴ مطابقت دارد. نقشه ی فرضی باغ ملک آرا با عناصری که در تصاویر بالا آمده اند، درآن قطعه ترسیم شده است.
در بخش شمال میدان در پلان سال ۱۹۰۴، باغی است که رابینو آن را دیوانخانه نامیده: «برای وارد شدن به دیوانخانه، شخص از درگاهی عالی به نام نقاره خانه می گذرد و به حیاطی وارد می شود که درآن دو حوض عمود بر هم به شکل T قرار دارند. دیوارها با نقاشی ها و مقرنس هایی پوشیده شده اند (۱۹)».
هولمز (۲۰) که مدتی در دیوانخانه اقامت داشته است، تزئیناتی را که فرزر (۲۱) توصیف می کند، ندیده و می گوید: «ساختمان کنونی از آجر است و به وسیله ی اردشیر میرزا (۲۲) بنا به نقشه ی قبلی ساخته شده، ولی فاقد تزئینات داخلی است.» کارهای مرمتی درعمارت دیوانی به دستور ناصرالدین شاه در سال ۱۲۹۶ هـ.ق/۱۸۷۹ م صورت گرفته بود.
ژول لارنس منظره ای ترسیم کرده که توسط هومردهل (۲۳) چاپ شده است و همان خصوصیات معماری ساختمان دیوانخانه با تالاری مشرف به حوض T شکل را نشان می دهد. این منظره احتمالاً از بالای نقاره خانه ترسیم شده است و حیاط های مجاور را هم نشان می دهد و گنبد رک امامزاده یحیی نیز در زمینه مشخص است. (تصویر ۳)
عکسی که رابینو گرفته است، دیدی از میدان و ورودی دیوانخانه را نشان می دهد. می توان گفت که اساس این تصویر با پلان 1904م. مطابقت دارد، به جز حوض خانه ای که در گوشه ی شمالی میدان در کنار برجی واقع شده است. در نقشه ی ۱۹۰۴ حیاط کوچکی در شمال حوض خانه به نظر می رسد که در تصویر رابینو سرپوشیده شده است. (تصویر ۴)

نتیجه
 اسناد مذکور تصویر دقیق تری را از دولت خانه و باغ شاه در ساری ارائه می دهند. مجموعه ی سلطنتی ساری که در جنوب شهر قدیم اضافه شده، الگوی رایج استفاده از میدان همچون فضای شهری واسطه میان بافت شهر قدیم و سلطنتی را دنبال می کند. حضور میدان به عنوان جلوخان دولت خانه، نه تنها در پایتخت های صفوی در شهرهایی همچون تبریز، قزوین، اصفهان، شیراز و کاشان، بلکه در مراکز کوچک تری همچون اشرف، فرح آباد، استرآباد و ساری هم رایج بوده و استفاده ازاین الگو تا دوره ی قاجار ادامه داشته است.

پی نوشت ها :
 

۱- دکتر مهوش عالمی متولد ایران است. تحصیلات خود را در رم به پایان رسانده و در همان جا از سال ۱۹۸۱ تاکنون به تحقیق پرداخته است. ایشان از اعضای هیأت علمی دانشکده ی معماری دانشگاه تهران و مؤسسه ی پرت در رم هستند. مطالعات وی پیرامون موضوع باغ های ایرانی بوده است و با استفاده از نسخ و اسناد تصویری قدیمی موجود از باغات و شهرهای ایران تاکنون توانسته است نگرش جدیدی در فهم ساختار باغ های ایرانی ارائه دهد. او اخیراً با مطالعه بر روی مینیاتور و شعر دوره ی صفوی، سهم مهمی در شناخت «ارزش های زیباشناختی» باغ ها در رابطه با نقش سیاسی و ارتباط آن ها با طبیعت داشته است. وی در حال حاضر یکی از اعضای برجسته در مؤسسه تحقیقات دامبرتون اکس در دانشگاه هاروارد و در حال تألیف کتابی پیرامون باغ های ایرانی در دوره ی صفوی است.
۲- عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد نجف آباد دانشجوی معماری واحد علوم تحقیقات .
۳- این سند درآرشیو اسناد ملی ایران محفوظ است. در این جا لازم می دانم از ریاست آن، آقای لیلیاس و همچنین خانم قاضی به واسطه ی همکاری گرانبهایشان تشکر نمایم.
۴- Edward G. Browne, The Persian Revolution of ۱۹۰۵ -۱۹۰۹, (Cambridge, ۱۹۱۰) براون در صفحات ۱۰۹-۱۲، ۱۳۶-۸ و ۲۳۵ به توضیح نقش موسیاناس به عنوان وزیر گمرکات، انتصاب او به عنوان وزیر پست و تلگراف، خزانه دار ارشد، مسئول اداره ی گذرنامه و عضو شورای عالی دولت، و رفتار مستبدانه و اخراج وی می پردازد.
۵- ادوارد، ج. براون به روابط میان عبدالحمید عین الدوله و کارگزار بلژیکی موسیاناس به عنوان وزیر امور داخله اشاره می کند. او از ۱۹۰۶-۱۹۰۴ م. مقام صدراعظم را داشت.
6- William Ouseley, Travels in Various Countries of the East, More Particularly Persia, (London 1819);
سفرنامه ی ملگونف به سواحل دریای خزر (۶۰-1850م)، (تهران، ۱۹۸۵)
J. de Morgan, Mission Scientifique en Perse, (Paris 1894-1905); George N. Curzon, Persia and the Persian Question, (Frank Cass, 1966).
7- Donald Newton Wilber, Persian Gardens and Garden Pavilions, second edition (Dumbarton Oaks Trustees for Harvard University, Washington DC, 1979), P.57.
۸- پیترو دلاواله، کتابخانه ی واتیکان (fol. ۲۶۸ ottob. lat. ۳۳۸۲) در میان دلایلی که شاه توجه ویژه ای به این ناحیه نشان می داد، پیترو دلاواله به علاقه ی شاه برای سازمان دادن به کشورش و موقعیت استراتژیک این شهر و علاقه ی خاص او به سرزمین مادری خود و مکان تولد مادرش یعنی شهرساری اشاره می کند.
۹- اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ویرایش ایرج افشار، (تهران، ۱۳۳۵)، ص ۱۱۱۱.
۱۰- برای رجوع به نقشه ها و پلان ها این باغ ها نگاه کنید به منابع زیر:
– Mahvash Alemi “I giardini reali di Ashraf e Farahabad” in A. Petruccioli, Il giardino Islamico, (Milano, 1994)
– Yves Porter, “Les jardin d’Ashraf vus par Henry Viollet” in Res Orientales VIII, (1996)
11- H.L. Rabino, Mazandaran and Astarabad (London, 1928), p. 25
۱۲- مهجوری، تاریخ مازندران، به نقل از منوچهر ستوده، از آستارا تا استرآباد، جلد ۴، بخش دوم (تهران، ۱۳۶۶): بر طبق این منبع، این باغ نزدیک به میدان مجسمه بود و از میان میدان جاده ی فرح آباد می گذشت.
۱۳- این نقشه بر اساس نقشه ی ساری ۱۹۶۲ مؤسسه ی جغرافیایی سحاب، ترسیم شده است.
۱۴- (ستوده، ۱۳۶۶).
۱۵- من معتقدم ستوده این تصویر را با ساختمانی با برج که در گوشه ی شمالی سبز میدان بوده، اشتباه کرده است.
۱۶- ستوده (۱۳۶۶)، جلد ۴، بخش اول، ص ۵۲۲. بنا به دستوراعتماد السلطنه، اقدامات مرمتی در بناهای صفوی در سال ۱۲۹۲ ه.ق/1875م صورت گرفت.
۱۷- اعتماد السلطنه، المآثر و الآثار، ص ۷۱، نقل از: (ستوده، ۱۳۶۶).
۱۸- میرزا ابراهیم، سفرنامه ی استرآباد و گیلان …، ویرایش مسعود گلریز (۱۹۷۷-۱۹۷۶)، ص ۹۵: “در جنوب شهر، محمدقلی میرزا ملک آرا، پسر فتحعلی شاه قاجار، باغی شامل ساختمان های اندرونی و بیرونی به همراه یک کلاه فرنگی در وسط آن ساخته است. این ساختمان ها همانند باغ شاه عباس، که در شهراست و پر از درختان پرتقال و سرو ولی دیوار ندارد، چنان ویرانند که اگر مرمت نشوند، کاملاً از بین خواهند رفت.
۱۹- رابینو، گیلان، نقل از: (ستوده، ۱۳۶۶).
20- William Richard Holmes (1822), Sketches of the shores of the Caspian (London, 1845), p. 211.
21- J. B. Fraser (1822), Travels and adventures in Provinces on the southern banks of Caspian Sea.
۲۲- او قبل از محمدقلی میرزا، پسر فتحعلی شاه به مدت ۳۶ سال حاکم مازندران بود.
23- Xavier Hommaire de Hell, Voyage en Turquie et en Perse, pendant les anees 1846, 1847 et 1848, (Paris 1859) vol.4, p. 259; Atlas historique et scientifique, pl. LXXVIII.
هومر که مدتی در یک چادر در باغ شاه عباس اقامت کرده بود در مورد دیوانخانه می نویسد: “قصر قدیم شاه عباس (…) که در حیاط داخلی آن چنارهای بلند سر به آسمان کشیده بودند … وارد تالاری می شویم که هنوز زیر پا است، باغی که پیش از خانه ی سردار است، در حال حاضر سوارکارانی در کوشکی ویرانه در وسط باغ سکونت گزیده اند. خانه ی سردار، که به پسر فتحعلی شاه تعلق داشت، از راه خیابانی مشجر به خیابان نارنج به عمارت شاه عباس وصل می شود.”
 منبع: نشریه دانش نما، شماره ۱۷۶-۱۷۸