پاسداشت زبان و فرهنگ بومی، تنها به حفظ واژه‌ها و روایت‌های به‌جامانده از گذشته محدود نمی‌شود، بلکه به پژوهش مستمر، ثبت میراث تاریخی و فراهم کردن زمینه انتقال آن به نسل‌های آینده نیاز دارد؛ مسیری که نصرالله هومند، شاعر و پژوهشگر مازندرانی، چند دهه از عمر خود را صرف آن کرده است.
به گزارش ایرنا، سومین نشست از سلسله‌نشست‌های «نام‌آوران فرهنگ» به مناسبت هفته مازندران، با عنوان «عصری با هومند تبرستان» و با حضور جمعی از اهالی فرهنگ و هنر استان شامگاه پنجشنبه -۲۱ آبان- به همت مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران و با همکاری دانشگاه ملی مهارت استان و انجمن فرهنگی تبرستان برگزار شد در سالن همایش‌های دانشگاه ملی مهارت برگزار شد؛ نشستی که در آن به بررسی ابعاد مختلف فعالیت‌های علمی و فرهنگی این پژوهشگر پرداخته شد و اهمیت آثار او در پاسداری از زبان، تاریخ و هویت مازندران مورد تأکید قرار گرفت.
نصرالله هومند از جمله پژوهشگران فعال در حوزه زبان و گاه‌شماری تبری است که آثاری همچون «تقویم مردم مازندران»، «پژوهشی در زبان تبری» و «گاه‌شماری باستانی مازندران و گیلان» را در کارنامه خود دارد.
فرهنگ و هنر؛ پشتوانه ماندگار استقلال و هویت ایران
نخستین سخنران این نشست، روح‌الله ساری‌نوایی، شاعر و نویسنده و رئیس انجمن فرهنگی تبرستان بود که با اشاره به نقش فرهنگ و اندیشه در حفظ استقلال و هویت ملی، پاسداشت سرمایه‌های علمی و فرهنگی را ضرورتی فراتر از بزرگداشت‌های نمادین دانست.
وی با بیان این‌که در مسیر دفاع از استقلال هر سرزمین، فرماندهان و نیروهای نظامی در میدان نبرد با تهاجم بیگانگان مقابله می‌کنند، گفت: سپاه شکست‌ناپذیر هر ملت، سپاه فرهنگ و هنر آن سرزمین است؛ چراکه ستون‌های استوار استقلال هر کشور بر شانه‌های دانشمندان، اندیشمندان و برجستگان آن قوم قرار دارد.
ساری‌نوایی افزود: آن‌چه در طول تاریخ موجب سربلندی و اعتبار ایران در عرصه جهانی شده، در کنار قدرت نظامی، میراث عظیم فرهنگی، ادبی و علمی این سرزمین است.
وی با اشاره به نقش چهره‌های برجسته تاریخ ایران در معرفی ظرفیت‌های تمدنی کشور اظهار کرد: از رودکی و فردوسی تا ابن‌سینا، رازی، مولانا، سعدی و حافظ و همچنین دانشمندانی همچون فارابی، ابوریحان بیرونی، خواجه نصیرالدین طوسی و جلیل تبری، همگی در اعتلای نام و اعتبار ایران نقش ماندگاری داشته‌اند.
این شاعر و نویسنده با تأکید بر ضرورت توجه به مفاخر زنده کشور تصریح کرد: وقتی شخصیت‌هایی همچون استاد هومند در میان ما حضور دارند، باید در زمان حیاتشان قدر و منزلت آنان را بدانیم و از دانش، تجربه، اندیشه و آثارشان بهره ببریم.
ساری‌نوایی خاطرنشان کرد: پیوند ایرانیان با سرزمین مادری، مسئولیتی برای حفظ عزت، استقلال و هویت آن ایجاد می‌کند و تحقق این هدف بدون پاسداشت فرهنگ، هنر، دانشمندان و سرمایه‌های انسانی کشور امکان‌پذیر نیست.
دستور زبان تبری؛ گامی مهم در مسیر معیارسازی مازندرانی
در ادامه این نشست، محمدصالح ذاکری، نویسنده و پژوهشگر مازندران، با تمرکز بر آثار زبانی استاد هومند، تدوین دستور زبان تبری را از دشوارترین و در عین حال ضروری‌ترین مراحل پژوهش درباره زبان‌های بومی دانست و کتاب دستور زبان تبری این پژوهشگر را گامی مهم در مسیر شناخت ساختار و معیارسازی زبان مازندرانی ارزیابی کرد.
وی با اشاره به تألیف نخستین اثر استاد هومند در زمینه دستور زبان تبری در دهه ۶۰ اظهار کرد: این کتاب با گذشت چند دهه همچنان از منابع معتبر و قابل استفاده در این حوزه است و اثری که امسال منتشر شده، نسخه‌ای کامل‌تر، جامع‌تر و تکامل‌یافته از پژوهش پیشین او به شمار می‌رود.
ذاکری با بیان این‌که دستور زبان ماهیتی ذهنی و انتزاعی دارد، توضیح داد: قواعد زبان در ذهن گویش‌وران شکل می‌گیرد و کشف و توصیف آنها کار ساده‌ای نیست. ممکن است کاربرد زبان برای گویش‌وران امری طبیعی و آسان باشد، اما تدوین قواعد آن به دلیل وجود جزئیات، استثنائات و ظرافت‌های متعدد، به دقت و دانش تخصصی نیاز دارد.
وی زبان را پدیده‌ای سیال و متغیر دانست و افزود: زبان در بستر مکان با لهجه‌ها و گویش‌های مختلف و در بستر زمان با دگرگونی‌های تاریخی روبه‌رو می‌شود. از این رو، نمی‌توان برای یک جامعه زبانی دستور کاملاً ثابتی تدوین کرد که همه ویژگی‌ها و تنوعات آن را پوشش دهد.
این پژوهشگر با تشبیه تدوین دستور زبان به عکاسی پانوراما گفت: همان‌طور که یک تصویر گسترده می‌تواند بخش وسیعی از یک منظره را نمایش دهد، اما لزوماً جزئیات همه قسمت‌ها را آشکار نمی‌کند، در دستورنویسی نیز همواره میان گستردگی موضوع و نمایش تمام جزئیات زبانی نوعی محدودیت وجود دارد.
ذاکری با اشاره به گونه‌های مختلف دستور زبان اظهار کرد: دستور زبان از منظر پشتوانه نظری و روش، رویکرد زمانی، ابزار و قالب بیان و همچنین هدف و مخاطب به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شود و هر اثر دستوری باید با توجه به موضوع، رویکرد و هدف آن ارزیابی شود.
وی تدوین دستور زبان را یکی از مراحل مهم تحول و تثبیت زبان‌ها دانست و گفت: زبان‌ها به‌صورت طبیعی رشد می‌کنند، اما در دنیای امروز برای ارتباط گسترده‌تر، آموزش و حضور در رسانه‌ها، جوامع به یک گونه زبانی مشترک و قابل فهم برای عموم نیاز دارند؛ از همین رو، زبان معیار اهمیت پیدا می‌کند.
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به گسترش کاربرد زبان مازندرانی در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های جدید، ضرورت توجه به معیارسازی آن را دوچندان دانست و افزود: اگر قرار باشد زبان مازندرانی در مدارس و دانشگاه‌ها آموزش داده شود، باید برای تدوین اصول مشخص و معیارهای زبانی آن برنامه‌ریزی کرد. موضوع آموزش زبان مازندرانی در مدارس با وجود طرح و پیگیری در مقاطع مختلف، هنوز به مرحله اجرای فراگیر نرسیده است.
ذاکری مراحل معیارسازی زبان را شامل انتخاب گونه معیار، تدوین، تثبیت و پذیرش برشمرد و گفت: در مرحله تدوین، هدف سامان‌دهی و کاهش پراکندگی و تنوعات زبانی در چارچوبی قابل استفاده است. تدوین واژه‌نامه، نگارش دستور زبان و تعیین دستور خط، سه اقدام مهم برای دستیابی به گونه معیار محسوب می‌شوند.
وی درباره ویژگی‌های علمی کتاب دستور زبان تبری استاد هومند اظهار کرد: یک اثر دستوری معتبر باید از پشتوانه نظری، چارچوب مشخص و محدوده پژوهشی معین برخوردار باشد. کتاب استاد هومند از این منظر ویژگی‌های قابل توجهی دارد و نویسنده در تدوین آن با مباحث و رویکردهای زبان‌شناختی آشنا بوده و از روش‌های علمی این حوزه، از جمله روش کشف کمینه، بهره گرفته است.
ذاکری استفاده از منابع علمی را از دیگر ویژگی‌های این اثر دانست و افزود: در مجموع ۵۳ منبع در این کتاب مورد استفاده قرار گرفته که حدود ۳۰ مورد از آنها به کتاب‌های حوزه زبان‌شناسی اختصاص دارد. این موضوع نشان می‌دهد که استاد هومند در تدوین اثر خود تنها به مشاهدات شخصی بسنده نکرده و تلاش داشته است پژوهش را بر پایه منابع و مبانی علمی پیش ببرد.
وی با اشاره به نوآوری‌های اصطلاح‌شناختی کتاب گفت: در این اثر با اصطلاحات و تعبیرهای تازه‌ای روبه‌رو می‌شویم که از دقت نویسنده در بررسی ساختار زبان تبری حکایت دارد. از جمله این موارد می‌توان به طرح موضوع وند آغازی در زبان تبری اشاره کرد که از مباحث قابل توجه کتاب است.
این پژوهشگر فراگیری و جامعیت نسبی را از دیگر امتیازات اثر برشمرد و توضیح داد: در بسیاری از کتاب‌های دستور زبان، تمرکز اصلی بر صرف و نحو است، اما استاد هومند دامنه پژوهش را فراتر برده و بحث را از نظام آوایی آغاز کرده است. همچنین در کنار مباحث اصلی دستور، به موضوعات گفتمانی و کالبدشناسی زبان نیز توجه داشته که این گستردگی موضوعی، کتاب را از بسیاری از آثار متداول این حوزه متمایز می‌کند.
ذاکری پرهیز از پیچیده‌گویی را نیز از ویژگی‌های مهم کتاب دانست و گفت: دستور زبان ذاتاً موضوعی پیچیده و انتزاعی است، اما هنر یک پژوهشگر و معلم توانمند این است که مسائل دشوار را به زبانی روشن و قابل فهم بیان کند. توانایی توضیح روشن مفاهیم پیچیده، یکی از ارزش‌های مهم در نگارش علمی است.
وی دقت و امانت‌داری علمی را از دیگر ویژگی‌های اثر استاد هومند برشمرد و افزود: رعایت اصول ارجاع‌دهی و امانت در نقل مطالب، حتی در مواردی که به ارجاعات شفاهی اشاره شده، نشان‌دهنده حساسیت نویسنده نسبت به ثبت منشأ اطلاعات و رعایت اصول پژوهش است.
این نویسنده و پژوهشگر در جمع‌بندی سخنان خود، کتاب دستور زبان تبری استاد هومند را اثری ارزشمند برای شناخت ساختار زبان مازندرانی و یکی از گام‌های مؤثر در مسیر معیارسازی این زبان دانست که می‌تواند با تکیه بر تجربه چند دهه پژوهش، مبنایی برای مطالعات بعدی در حوزه زبان تبری باشد.
پژوهش مستمر؛ میراثی برای مطالعات مازندران‌شناسی
نادعلی فلاح، دیگر سخنران این نشست، نیز با اشاره به جایگاه علمی و فرهنگی استاد هومند در حوزه مازندران‌شناسی، استمرار، دقت و تعهد علمی را از مهم‌ترین ویژگی‌های فعالیت‌های پژوهشی وی دانست.
وی اظهار کرد: آثاری که استاد هومند طی چند دهه منتشر کرده، جایگاه ویژه‌ای در مطالعات زبان، تاریخ و فرهنگ مازندران دارد. استمرار، پیوستگی و جدیت در فعالیت‌های پژوهشی موجب شده است آثار او از گستردگی موضوعی، تنوع، دقت و اعتبار علمی برخوردار باشد.
این نویسنده و پژوهشگر افزود: استاد هومند پژوهش را همچون یک وظیفه علمی دنبال کرده و همواره در مسیر پاسخ‌گویی به پرسش‌ها، کشف موضوعات تازه و یافتن راهکارها و رویکردهای جدید گام برداشته است.
فلاح با توصیف هومند به‌عنوان صدای فرهنگ مردم گفت: آثار او نقش مهمی در ثبت و انتقال جلوه‌های گوناگون فرهنگ و هنر بومی دارد و وسواس در دقت علمی و حرفه‌ای، نشان‌دهنده انضباط کاری و تعهد جدی او به پژوهش است.
وی مسئولیت‌پذیری فرهنگی استاد هومند را الگویی ارزشمند برای بومی‌پژوهی دانست و تصریح کرد: این ویژگی‌ها صرفاً یک روش کاری نیست، بلکه بخشی از منش و شیوه زندگی علمی او به شمار می‌رود.
این پژوهشگر با اشاره به فعالیت‌های تخصصی هومند در حوزه زبان و فرهنگ تبری، کتاب «پژوهش در زبان تبری» را از آثار شناخته‌شده وی برشمرد و گفت: توجه به تاریخ و فرهنگ شهرها و مناطق مختلف مازندران نیز در آثار استاد بازتاب گسترده‌ای دارد و این پژوهش‌ها در حفظ و معرفی میراث تاریخی و فرهنگی استان مؤثر بوده‌اند.
فلاح پژوهش در حوزه تقویم و گاه‌شماری تبری را از مهم‌ترین اقدامات تخصصی استاد هومند دانست و افزود: گاه‌شماری تبری حوزه‌ای تخصصی و کمتر مورد توجه پژوهشگران است و ورود جدی و عمیق استاد هومند به این عرصه، او را به چهره‌ای شاخص و کم‌نظیر در این زمینه تبدیل کرده است.
وی با بیان این‌که استاد هومند در بسیاری از زمینه‌های پژوهشی از پیشگامان بوده است، خاطرنشان کرد: او در موضوعات متعددی از نخستین پژوهشگرانی است که به بررسی و ثبت ابعاد کمتر شناخته‌شده تاریخ و فرهنگ مازندران پرداخته است.
فلاح آثار استاد هومند را از منابع دست‌اول و ارزشمند مطالعات مازندران‌شناسی دانست و گفت: این آثار علاوه بر ارزش علمی و پژوهشی، نقشی ماندگار در صیانت از هویت، زبان و میراث فرهنگی مازندران برای نسل‌های آینده دارند.
هومند: مازندران ظرفیت احیای جایگاه تاریخی خود را دارد
در بخش پایانی این نشست، نصرالله هومند با اشاره به پیشینه تاریخی و فرهنگی مازندران، بر ضرورت بازشناسی میراث علمی و تمدنی این سرزمین و انتقال آن به نسل جوان تأکید کرد.
این نویسنده و پژوهشگر مازندرانی اظهار کرد: مازندران در گذشته از جایگاه علمی، فرهنگی و تمدنی برخوردار بوده و آثار تاریخی به‌جامانده، گواهی بر پیشینه فرهیختگی مردم این سرزمین است.
هومند با اشاره به کتاب «نوسده» اثر سید علی شیرازی گفت: شیرازی از دوستان نزدیک مرحوم صادق هدایت بود و در کتاب خود حدود ۱۰ نکته را به تبرستان اختصاص داده و به جنبه‌های مختلف دانش و فرهنگ این منطقه پرداخته است.
وی افزود: در بخش مربوط به تبرستان، موضوعات متنوعی از جمله شناخت داروهای گیاهی، پزشکی، زبان، مفاهیم فرهنگی و خط مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع نشان می‌دهد که تبرستان در گذشته از ظرفیت‌های علمی و فرهنگی قابل توجهی برخوردار بوده و در زمینه‌های گوناگون دانش و معرفت، پیشینه‌ای ارزشمند داشته است.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت شناخت و بازخوانی این میراث تاریخی خطاب به نسل جوان گفت: جوانان و نونهالان مازندران باید بدانند که سرزمین ما تنها از پیشینه طبیعی و جغرافیایی برخوردار نیست، بلکه سابقه‌ای درخشان در عرصه فرهنگ، دانش و فرهیختگی دارد.
هومند ابراز امیدواری کرد: نسل امروز با شناخت ریشه‌های تاریخی و فرهنگی خود و توجه به ظرفیت‌های علمی این سرزمین، زمینه احیای جایگاه فرهنگی مازندران را فراهم کند. مازندران این ظرفیت را دارد که بار دیگر دوره فرهیختگی تاریخی خود را احیا کند و در عرصه فرهنگ و دانش بدرخشد.
در پایان این نشست، با اهدای لوح تقدیر و تندیس از تلاش‌های چندین‌ساله استاد نصرالله هومند در عرصه پژوهش و پاسداری از زبان و فرهنگ مازندرانی قدردانی شد.
